Een souterrain of kelderkamer bewoonbaar maken

De fout die bijna iedereen maakt

Het eerste dat mensen doen met een souterrain is alles zo wit mogelijk schilderen. Meer licht, is de gedachte. Wat er gebeurt is het omgekeerde: zuiver wit heeft direct daglicht nodig om als wit te lezen, en zonder dat licht ziet het oog een vlakke, koude grijstint. Een kelderkamer in gebroken wit oogt daardoor eerder klam dan fris.

Wat wél helpt is de verdeling omdraaien. Houd het plafond het lichtst van alles, want dat is het vlak dat het licht van je lampen terugkaatst, en laat de wanden een paar tinten warmer en dieper zijn. Zo bepaalt de kamer zelf zijn sfeer in plaats van dat hij een mislukte poging tot daglicht blijft.

Zuiver wit doet zijn werk in een kamer met een raam op ooghoogte. Een souterrain heeft dat zelden. Dat is de kern van het verschil met elke andere kamer in huis, en het bepaalt bijna alle keuzes die hierna komen.

Kleur gedraagt zich hier anders

Zonder direct daglicht verliest een kleur zijn levendigheid en wordt hij één tot twee tinten donkerder waargenomen dan op het staal. Koele grijstinten en blauwige tinten worden er het hardst door getroffen; warme tinten met een gele, rossige of bruine ondertoon houden hun karakter beter.

Een verzadigde kleur is beneden vaak een betere keuze dan een lichte. Een warme taupe, een olijfgroen of een diep zandbruin maakt van weinig licht een bewuste sfeer, terwijl lichtgrijs alleen maar laat zien hoe weinig licht er is. Test een staal altijd op de wand die het verst van het raam ligt, en beoordeel hem 's avonds met de lampen aan, want zo ga je de kamer gebruiken. Hoe je een kleurstaal goed bekijkt staat in het stuk over een kleurstaal op de muur.

Licht op drie hoogtes in plaats van één punt

Eén plafondlamp in een kamer zonder daglicht geeft een vlak, schaduwloos beeld waarin niets diepte krijgt. Wat een souterrain nodig heeft is licht op drie hoogtes: iets aan het plafond voor de basis, iets op ooghoogte rond 150 tot 160 cm tegen de wand, en iets op tafelhoogte.

Die laagste laag doet het meeste werk. Een lamp op een kast of bijzettafel brengt een warme lichtcirkel op ongeveer een meter hoogte, en dat is precies de hoogte waarop een kamer gezellig wordt. De tafellamp Jessly is 55 cm hoog met een voetdiameter van 16 cm, dus hij past ook op een smal kastje zonder het blad in beslag te nemen. Reken op minstens vier lichtpunten voor een kamer van rond de 20 m², waarvan er twee los van elkaar te schakelen zijn.

Lichtkleur telt beneden zwaarder dan boven

Boven vult daglicht de kleurgaten in een lamp op. In een souterrain is kunstlicht het enige licht, en dan is de kleurtemperatuur van je lampen bepalend voor hoe de hele kamer eruitziet.

Blijf rond 2700 kelvin voor woonruimtes. Vanaf ongeveer 4000 kelvin schuift een kamer richting kantoor of garage, en dat is precies het gevoel dat je in een kelderkamer wilt vermijden. Let daarnaast op de kleurweergave: bij een hoge kleurweergave-index blijven hout, textiel en huid er natuurlijk uitzien, en juist beneden valt het meteen op als dat niet klopt. De verschillen tussen die waarden staan uitgelegd in het artikel over kleurtemperatuur in kelvin.

Vocht bepaalt wat je hier kunt neerzetten

Elk souterrain heeft met vocht te maken, ook een droog exemplaar. De vloer en de wanden grenzen aan grond die het hele jaar rond de tien graden blijft, waardoor warme binnenlucht op die koude vlakken condenseert.

Koop een hygrometer van een paar euro en hang hem een week op. Zit de relatieve luchtvochtigheid structureel boven de 60 procent, dan is dat een bouwkundige vraag en geen interieurvraag; ventilatie en eventueel een ontvochtiger gaan vóór meubels. Tussen 40 en 60 procent kun je de kamer gewoon inrichten. Meet ook achter een kast tegen een buitenmuur, want daar is het altijd het vochtigst.

Materialen die er niet horen

Massief hout werkt met het vochtgehalte mee: bij een blijvend hoge luchtvochtigheid zwelt het en bij het opdrogen scheurt het. Onbehandeld leer, oud papier en boeken zijn nog gevoeliger, en spaanplaat met een dichte melamine laag zwelt aan de onderrand zodra er condens op de vloer staat.

Wat het hier wel doet: keramiek, glas, metaal, kunststeen en textiel dat je in de wasmachine kunt stoppen. Ook groen in de vorm van kunstplanten, en dat is beneden simpelweg de enige werkbare optie, omdat vrijwel geen kamerplant het volhoudt zonder daglicht. Een opgemaakte vaas als de taupe ribbelvaas met Enkianthus komt uit op een totale hoogte van 214 cm, met een vaas van 90 cm hoog en 38 cm doorsnede; die hoogte vult een hoek waar anders alleen schaduw staat.

Zet meubels niet strak tegen een buitenmuur. Vijf centimeter lucht erachter laat de wand ademen en voorkomt de schimmelrand die je anders pas ziet bij het verplaatsen.

Hoogte terugwinnen

Souterrains zitten vaak tussen 2,10 en 2,40 meter plafondhoogte, en daar komen leidingen, een verlaagd plafond of een meterkast nog vanaf. Dat is de tweede reden waarom de kamer drukt.

Houd het meeste meubilair laag: een zithoek waarin niets boven 90 cm uitkomt laat de wand erboven vrij en geeft de kamer visueel lucht. Verticale lijnen helpen ook, van een smalle wandlamp tot een gordijn dat van plafond tot vloer valt in plaats van tot de vensterbank. De volledige set trucs staat in lage plafonds optisch verhogen, en veel ervan komt overeen met wat werkt onder een schuin dak, zoals beschreven in zolderkamers met schuine wanden.

De ramen die je wél hebt

De meeste souterrains hebben één of twee kleine ramen, vaak hoog in de wand of half onder stoephoogte. Die weinige vierkante decimeters zijn kostbaar, dus zet er niets voor, hang er geen zware raambekleding omheen en laat de dagkant van het kozijn licht.

Een spiegel op de wand tegenover of schuin tegenover het raam verdubbelt wat er binnenkomt en geeft de kamer bovendien een tweede beeld om naar te kijken. De spiegel Lavinia met een doorsnede van 110 cm is groot genoeg om die rol te vervullen; kleiner dan ongeveer 80 cm en het effect verdwijnt. Kijk in de spiegels naar formaat voordat je naar vorm kijkt. Wat een spiegel wel en niet oplost in een donkere kamer staat uitgewerkt in een spiegel in een donkere kamer, en de bredere aanpak in wonen met weinig daglicht.

Waar een souterrain juist beter in is

De temperatuur beneden schommelt veel minder dan boven: in de zomer is het er een paar graden koeler en in de winter zakt het er langzamer weg. Er komt geen straatlawaai binnen op ooghoogte en er is nauwelijks inkijk.

Dat maakt de kamer geschikt voor functies die boven altijd een compromis zijn. Een kamer om films te kijken heeft geen daglicht nodig en heeft baat bij de rust. Hetzelfde geldt voor een werkplek waar je ongestoord wilt bellen en voor een logeerkamer die maar een paar weken per jaar dienst doet; hoe je die twee combineert staat in logeerkamer en werkkamer. Reken bij die functies wel op iets meer opbergruimte dan boven, want een souterrain wordt vanzelf de plek waar koffers, kerstdozen en gereedschap belanden. Geef die spullen een afgebakende hoek of een dichte kast, anders schuift de opslag jaar na jaar de woonruimte in en is de kamer over twee jaar weer een kelder.

Wel wil je iets tegen de galm doen, want een kale kelderruimte met harde vloeren en weinig meubels weerkaatst elk geluid; welke ingrepen daar helpen staat in een kamer die galmt.