Peertje, spot of lichtstrip: welke lichtbron waar

Drie bronnen, drie soorten schaduw

Zet een peertje, een spot en een lichtstrip naast elkaar in dezelfde kamer en je ziet drie verschillende ruimtes.

Het peertje straalt alle kanten op. Het verlicht plafond, wanden en vloer tegelijk en werpt één scherpe schaduw per voorwerp, met een harde rand als het glas helder is en een zachte rand als het glas melkwit is.

De spot doet het omgekeerde. Die stuurt alles in één richting, binnen een bundel van 24 tot 60 graden, en laat de rest van de kamer donker. Waar de bundel landt is het helder, een halve meter ernaast gebeurt er niets.

De strip is geen puntbron maar een lijn. Een lijn licht maakt nauwelijks schaduw, want het licht komt van overal langs die lijn tegelijk. Dat klinkt aantrekkelijk en is precies de reden dat een strip in het zicht zo vlak oogt: er is geen richting, dus er is geen vorm.

Die drie eigenschappen bepalen waar elke bron thuishoort. De rest van dit stuk gaat bron voor bron langs.

Het peertje dat je ziet is zelf een object

Zodra de lamp geen kap heeft, kijk je naar de bron. Dat verandert de eisen volledig: de vorm van het glas, de tekening van de gloeidraad en de kleur van de fitting doen mee in de kamer, ook als het licht uit is.

Er hoort één praktische regel bij. Een zichtbaar peertje mag niet fel zijn, want je kijkt er recht in. Rond de 200 tot 400 lumen per lichtpunt is genoeg voor sfeer. Wil je meer licht op die plek, hang er dan meerdere zwakke bij in plaats van één sterke.

Melkwit glas lost het probleem op zonder de vorm weg te nemen. De hanglamp Elorie met vijf opaalwitte glazen bollen is 140 cm hoog en 29,5 cm breed, en verdeelt de lichtopbrengst over vijf punten die elk zacht oplichten. Je ziet bollen, geen gloeidraden, en toch blijft de bron zichtbaar als vorm. In de categorie hanglampen is dat het onderscheid dat er het meest toe doet: helder glas is een sieraad met verblinding, opaalglas is een sieraad zonder.

Houd een zichtbaar peertje uit de ooglijn. Boven 210 cm zit je erboven als je staat, onder 90 cm zit je eronder als je zit. Daartussen kijk je er de hele avond in.

Wat een kap met dezelfde lamp doet

Een kap is geen accessoire maar een filter. Een dichte stoffen kap stuurt vrijwel al het licht naar boven en naar beneden en laat de zijkant donker; dat geeft twee lichtplassen en een rustige middenzone op ooghoogte. Een lichte, dunne stof laat de zijkant meelichten en maakt van de lamp zelf een zacht oplichtend object.

Steen doet iets wat stof niet kan. De hanglamp Auralith met een cilinderkap van Spaans albast is 120 cm hoog en 12 cm in doorsnee, en albast laat licht dóór het materiaal heen zien. De adering van de steen wordt zichtbaar zodra de lamp aan is, en die tekening verschilt per exemplaar. De bron is dan niet het peertje maar het oppervlak eromheen.

Welke kapmaat bij welke voet past staat uitgewerkt in een lampenkap kiezen; hier telt vooral dat de kap bepaalt of je een lichtbron ziet of een verlicht object.

De spot: één richting, en dus één beslissing

Een spot dwingt je te kiezen waar het licht heen gaat. Dat is zijn nut en tegelijk de reden dat een kamer vol spots niets meer benadrukt.

De bundelhoek doet het werk. Een bundel van 24 graden legt een strakke plas van ongeveer een meter op de vloer vanaf een plafond van 260 cm en is bedoeld om iets uit te lichten. Een bundel van 36 graden is de standaard voor algemeen licht en geeft ruim anderhalve meter. Boven de 60 graden wordt het licht zo breed dat het accent verdwijnt.

Aantallen en onderlinge afstanden voor inbouwspots staan in spots in het plafond. Voor dit stuk is de vraag smaller: wat verdient een gerichte bundel? In de praktijk zijn dat er drie of vier per kamer. Een schilderij, een nis met objecten, een grote plant of een aanrecht. Alles wat je uitlicht wordt belangrijker, dus als je acht dingen uitlicht is niets meer belangrijk.

Richt een accentspot onder een hoek van ongeveer 30 graden ten opzichte van het verticale vlak. Steiler en je krijgt de schaduw van je eigen hoofd op het doek, vlakker en je kijkt in de bundel.

Strijklicht: de spot die een oppervlak aftast

Er is één toepassing waarbij je een spot juist niet op een voorwerp richt maar er vlak langs.

Zet de bron op 20 tot 30 cm van de wand en laat de bundel bijna evenwijdig aan het vlak naar beneden of naar boven lopen. Elk oneffenheidje werpt dan een lange schaduw. Op een gestucte wand zie je opeens de structuur van het pleisterwerk, op baksteen het voegwerk, op een boucléstof de lus van het weefsel. Hetzelfde principe waar het over gaat in textuur zonder kleur, maar dan met licht in plaats van met materiaal.

Wandlampen doen dit vaak zonder dat het zo genoemd wordt. De wandlamp Lumine met verticale glaslamellen is 29,5 cm hoog en steekt 26 cm uit de muur, waardoor het licht boven en onder het armatuur langs de wand strijkt in plaats van de kamer in te schijnen. Die uitsteekmaat is de maat die telt: hoe verder het armatuur van de wand staat, hoe breder de lichtwaaier en hoe zachter het effect. Andere modellen en hun uitsteekmaten staan bij de wandlampen.

Strijklicht werkt alleen op een oppervlak dat iets te vertellen heeft. Op een vlak witgesausde gipswand licht je vooral elke plamuurfout uit.

De lichtstrip werkt pas als je hem niet ziet

Een strip is een rij losse ledpunten op een band van ongeveer een centimeter breed. Zichtbaar opgeplakt zie je die punten, en in een glanzend oppervlak zie je ze dubbel.

Drie dingen maken het verschil tussen een strip die werkt en een strip die als gadget leest.

1. Een sponning van minimaal 3 tot 5 cm. De strip zit weggewerkt achter een randje, zodat je alleen het licht ziet dat eruit komt en niet de band zelf.
2. Dichtheid. Vanaf ongeveer 120 leds per meter loopt het licht in elkaar over tot een doorlopende lijn. Bij 30 of 60 leds per meter zie je stippen zodra de strip dicht bij een oppervlak zit.
3. Een diffuserprofiel. Een aluminium profiel met een melkwitte afdekking maakt van dezelfde strip een egale lichtlijn en voert bovendien de warmte af, wat de levensduur verlengt.

Een strip die aan een plafondrand geplakt is zonder een van deze drie doet het tegenovergestelde van wat je wilt: hij trekt de aandacht naar de rand van de kamer in plaats van naar wat erin staat.

Waar een strip meer doet dan een spot

Er zijn plekken waar een lijn licht het juiste antwoord is en een puntbron niet.

Onder een zwevend meubel, op 5 tot 10 cm boven de vloer, geeft een strip het meubel de indruk dat het zweeft en verlicht hij tegelijk een looproute die je 's nachts zonder groot licht kunt nemen. Achter een hoofdbord op ongeveer 15 cm van de muur legt hij een halo op de wand die te zwak is om te lezen en precies sterk genoeg om de kamer niet zwart te laten worden.

In een open kast hoort de strip aan de voorrand van de plank en niet achterin. Aan de voorkant valt het licht op de objecten die op de plank eronder staan; achterin verlicht hij de achterwand en zet hij alles op de plank in silhouet. Hoe je die objecten vervolgens rangschikt staat in objecten combineren op een plank.

En op een traptrede, weggewerkt onder de neus van de trede, verlicht een strip de trede eronder zonder dat er ergens een armatuur zichtbaar is.

Drie bronnen in één kamer

Een kamer wordt rustig als de drie soorten elk hun eigen rol houden en niet dezelfde taak gaan doen.

Een werkbare verdeling in een woonkamer van rond de 30 m²: drie of vier gerichte bundels op de dingen die het waard zijn, drie tot vijf diffuse bronnen op ooghoogte en tafelhoogte, en hooguit één lijn licht als onderlaag. De diffuse bronnen dragen de sfeer, de spots leggen de accenten, de strip vult op waar geen lamp kan staan. Hoe je die lichtpunten over de plattegrond verdeelt staat in een woonkamer verlichten.

Twee praktische voorwaarden houden dat bij elkaar. Zet ze niet op één schakelaar, want dan verlies je precies de mogelijkheid om lagen apart aan te zetten. En houd de kleurtemperatuur gelijk: 2700 kelvin voor alles wat in dezelfde kamer brandt, ook voor de strip, want een strip van 4000 kelvin naast een lamp van 2700 kelvin leest als blauw. Het verschil per ruimte staat in kleurtemperatuur en kelvin, en het dimmen zelf in dimmen in huis.

Wat je op de verpakking controleert

Drie getallen op een doos zeggen meer dan de productfoto.

Lumen in plaats van watt: 400 lumen is een zachte sfeerlamp, 800 lumen een gewone leeslamp, 1500 lumen begint functioneel te worden. Bundelhoek in graden voor alles wat een spot is, want dat getal bepaalt of je een accent koopt of algemeen licht. En de kleurweergave-index CRI: onder de 80 verkleurt hout naar grijs, vanaf 90 blijven materialen doen wat ze in daglicht doen. Bij een strip langs textiel of hout is dat laatste getal het belangrijkste van de drie.

Kijk tot slot of de bron dimbaar is en met welk type dimmer. Een niet-dimbare led in een dimbaar circuit gaat flikkeren, en dat merk je pas als alles hangt.