Slim licht is pas geslaagd als je het niet meer merkt
Mijn stelling is simpel: slimme verlichting is geslaagd op het moment dat niemand in huis er nog aan denkt. Alles wat je erover moet uitleggen aan een logé, een oppas of je eigen moeder, is mislukt. Niet omdat de techniek niet werkt, maar omdat er bediening bij gekomen is waar bediening juist weg had moeten vallen.
Dat gaat bijna altijd op dezelfde manier fout. Er komen slimme peertjes in, en vanaf dat moment mag de wandschakelaar niet meer uit, want dan is de lamp voor de app onvindbaar. Er komt een sticker op de schakelaar, of erger nog: een afspraak in huis dat je hem niet aanraakt. Zo verandert het meest vanzelfsprekende gebaar van een woning, je hand tegen de muur bij het binnenkomen, in iets waar je over moet nadenken.
De regel die ik zou aanhouden is één zin lang. Elke lamp in huis moet met de hand aan en uit kunnen, altijd, ook als het wifi eruit ligt en ook als de telefoon boven ligt. Alles wat daarna nog automatisch gebeurt is winst; alles wat die basis wegneemt is achteruitgang, hoeveel het ook kostte.
Praktisch betekent dat: geen slim peertje achter een schakelaar die je nooit meer mag gebruiken. Of je vervangt de schakelaar zelf door een slim exemplaar, of je zet er een draadloze bedienknop naast, van het type dat op een batterij loopt en zelfklevend naast de deur zit. Die tweede oplossing staat samen met de andere ingrepen zonder hakwerk in schakelaars en stopcontacten.
De kleurfunctie is de duurste knop die je nooit gebruikt
Elke doos slimme lampen belooft zestien miljoen kleuren. In vrijwel elk huis waar ik ze zie hangen, staat na twee weken alles op warm wit en komt daar nooit meer verandering in. Het paars van de eerste avond is een demonstratie, geen manier van wonen.
Dat is geen gebrek aan fantasie. Gekleurd licht laat elk materiaal in de kamer liegen. Warm hout wordt vaal onder blauw, een beige bank wordt vies onder groen, en huid wordt onder alles behalve warm wit onaangenaam. Een woonkamer is geen podium, en de dingen die erin staan zijn er niet op gebouwd om elke avond een andere kleur te krijgen.
Wat wél elke avond verschil maakt is de combinatie van minder licht en warmer licht. Een gewone led houdt zijn 2700 kelvin vast tot aan de laagste stand, waardoor een gedimde kamer donkerder wordt zonder warmer aan te voelen; leds met de aanduiding dim to warm zakken tijdens het dimmen door naar 2200 kelvin en soms 1800. Dat is één eigenschap, hij kost een fractie van een kleurenset, en hij doet precies wat mensen van sfeerverlichting verwachten. Waarom dat zo werkt staat uitgewerkt in dimmen in huis.
Om die reden koop ik liever een mooie lamp met een gewone fitting dan een lamp met een vast ingebouwde led. Bij een vloerlamp van 139 cm met een zichtbare zwarte fitting bepaal jij welk peertje erin gaat, en over drie jaar kies je een beter exemplaar zonder de lamp weg te doen. Bij een ingebouwde led zit je vast aan de keuze die de fabrikant ooit maakte.
Automatiseer de tijd, niet de sfeer
Waar slimme verlichting wel onmiskenbaar wint, is bij alles wat met tijd te maken heeft. Een buitenlamp die met de zonsondergang meeschuift, klopt het hele jaar; een tijdklok op een vast uur staat in juni twee uur verkeerd. Een halverlichting die om zeven uur 's ochtends aangaat en om elf uur 's avonds zakt, zorgt dat niemand meer in het donker een trap op stapt. Tijdens een week weg is een huis waar de lampen op wisselende momenten branden geloofwaardiger dan een huis dat volledig donker is.
Dat zijn allemaal dingen die je één keer instelt en daarna vergeet. Precies wat een goed systeem hoort te doen.
Wat ik zou laten liggen zijn de scènes met namen. Filmavond, Ontspannen, Diner: iedereen maakt ze aan, bijna niemand gebruikt er meer dan één. Eén avondstand die om half elf vanzelf inzakt, doet meer dan zes knoppen waarvan je de namen moet onthouden.
En dan blijft er een categorie lampen over die helemaal niets slims nodig heeft. Een tafellamp van 71 cm hoog en 38 cm breed op een dressoir doe je aan met de snoerschakelaar als je langsloopt, en dat gebaar is sneller dan welke app ook. Sfeerlicht op ooghoogte is bij uitstek het licht dat je bewust aanzet; dat hoeft niet geregisseerd te worden. Bij de tafellampen zit het verschil vooral in hoogte en in waar de schakelaar zit, en dat laatste is een criterium dat op geen enkele productpagina groot staat.
Waar mijn stelling niet opgaat
Er zijn vier situaties waarin ik precies het omgekeerde zou adviseren, en ze zijn geen van alle klein.
De eerste is een groot huis met veel lichtpunten. Vanaf een stuk of vijftien schakelmomenten per avond wint een centrale bediening het van de hand aan de muur, simpelweg omdat je anders elke avond een ronde loopt. Daar is een app of een tablet aan de wand geen speeltje maar het enige werkbare.
De tweede is beperkte mobiliteit. Voor iemand die moeizaam opstaat, is licht dat op stem of op een afstandsbediening reageert geen luxe maar gereedschap, en dan weegt het gemak zwaarder dan mijn bezwaar tegen een extra laag techniek. Wat er verder meespeelt als je vooruit inricht staat in inrichten met de jaren erna in gedachten.
De derde is de huurwoning. Zolang je niet aan de bedrading mag komen, zijn slimme peertjes en slimme stekkers de enige route naar regelbaar licht, en dan is het niet de mooiste oplossing maar wel de enige. Meer van dat soort omwegen staat in een huurwoning inrichten zonder boren.
De vierde is de kinderkamer. Daar is gekleurd licht geen decoratiefout maar speelgoed, en een kind dat zijn eigen kamer paars mag maken, gebruikt die functie wél. Mijn bezwaar geldt de woonkamer, niet elke kamer in het huis.
Wat in geen van die vier gevallen verandert is de ondergrens. Een systeem dat uitvalt hoort een huis achter te laten waarin de lampen gewoon aangaan als je op de knop drukt. En de laatste stand van de avond blijft sowieso buiten het bereik van elke installatie: een windlicht van 31,5 cm met een voet van 15 cm doorsnede geeft licht dat beweegt, en dat kan geen enkele led nadoen, hoe slim hij ook is.
