Het begint bij achttien uur donker
Op 21 december komt de zon in Stockholm om kwart voor negen op en gaat om kwart voor drie weer onder. Krap zes uur licht, en dan nog laag aan de horizon en vaak achter wolken. In Amsterdam is dat op dezelfde dag bijna acht uur. Dat verschil van twee uur klinkt bescheiden en telt over een winter op tot weken.
Een woontraditie die daaruit ontstaat gaat over iets anders dan smaak. Als het huis het grootste deel van het etmaal donker is, wordt de vraag hoe je licht binnenhaalt en hoe je de avonduren draaglijk maakt. Vandaar de lichte vloeren die het weinige daglicht terugkaatsen, de grote ruiten zonder zware overgordijnen, de vele losse lampen in plaats van één plafondpunt, en de kaarsen. Denemarken staat al jaren bovenaan de Europese lijstjes van kaarsverbruik per hoofd van de bevolking; dat is geen decoratiegewoonte maar een reactie op de kalender.
Ook de warmte hoort erbij. Wol, schapenvachten, hout dat aan de aanraking warm aanvoelt, en zitplekken dicht bij elkaar in plaats van langs de wanden. De Deense term hygge en het Zweedse mysa beschrijven allebei ongeveer hetzelfde: de avond binnen aangenaam maken omdat je er nu eenmaal veel van hebt.
Diezelfde logica zit in details die je makkelijk over het hoofd ziet. Vensterbanken worden er ingericht in plaats van vrijgehouden, met een lamp of een plant vlak achter het glas, zodat het raam van buitenaf oplicht en van binnenuit niet als een zwart gat leest. Gordijnen hangen vaak dun en hoog, of ontbreken helemaal, want elk uur daglicht telt. En de zithoek staat zelden midden in de kamer maar tegen de lichtste wand aan.
Dat is de laag waar de stijl op rust. Wat er in de twintigste eeuw bovenop kwam is een ontwerptraditie met een uitgesproken bedoeling.
Functie kwam eerst, en dat was een programma
In 1919 verscheen in Zweden een pamflet met de titel Vackrare vardagsvara, mooiere alledaagse dingen. De schrijver, kunsthistoricus Gregor Paulsson, vond dat goed ontwerp niet voorbehouden mocht zijn aan wie een villa kon betalen. Fabrieken moesten samenwerken met ontwerpers, zodat een gewone stoel of een gewone kan er goed uitzag en lang meeging.
Elf jaar later liet de Stockholmtentoonstelling van 1930 zien hoe dat eruit kon zien: lichte ruimtes, eenvoudige lijnen, meubels die in kleine woningen pasten. Het bijbehorende manifest heette acceptera, aanvaard. Aanvaard dat mensen in flats van vijfenveertig tot vijfenvijftig vierkante meter wonen en ontwerp daarvoor, in plaats van te doen alsof iedereen een salon heeft.
In Denemarken gebeurde iets vergelijkbaars vanuit het vakmanschap. Kaare Klint begon in 1924 een meubelopleiding aan de kunstacademie in Kopenhagen waar studenten oude meubels opmaten en menselijke maten in kaart brachten: hoe hoog een stoel moet zijn om een uur in te zitten, hoe diep een kast moet zijn voor een stapel borden. In Finland boog Alvar Aalto berkentriplex tot stoelen die goedkoop te maken en licht te tillen waren.
De rode draad is dat de vorm uit het gebruik volgde. Dat verklaart waarom Scandinavische meubels bijna altijd op poten staan, waarom rugleuningen laag zijn en waarom er zelden ornament op zit: elk van die keuzes had eerst een praktische reden en werd daarna pas een herkenbaar beeld.
Je ziet het terug in de maatvoering van meubels die in die traditie staan. De loungestoel Montana heeft een zithoogte van 45 cm, een armleuning op 60 cm en komt in totaal niet hoger dan 74 cm. Zulke maten houden de bovenkant van de kamer vrij, wat in een woning met een plafond van 2,60 meter meer uitmaakt dan de kleur op de muur.
Waarom het niet over wit gaat
De hardnekkigste misvatting is dat Scandinavisch wonen betekent: alles wit. Dat beeld komt uit fotografie van na 2010, niet uit de traditie zelf.
Historisch zit er juist veel kleur in. De houten huizen op het Zweedse platteland zijn geverfd met falurood, een pigment dat als bijproduct uit de kopermijn van Falun kwam en het hout tegelijk conserveerde. Binnen was de achttiende-eeuwse gustaviaanse stijl parelgrijs, grijsblauw en zachtgroen. En de aquarellen die Carl Larsson rond 1899 van zijn huis in Sundborn maakte, de beelden die het Zweedse interieur wereldwijd bekend maakten, staan vol groen, rood en blauw.
Wat wél klopt is dat de wanden licht zijn. Dat is een lichtberekening, geen kleurvoorkeur: een matte lichte wand kaatst een groot deel van het invallende daglicht terug de kamer in, een donkere wand slikt het op. In een land waar dat daglicht schaars is, telt dat verschil.
Het gevolg is een palet dat rustig is zonder kleurloos te zijn: gebroken wit en zand op de grote vlakken, houttinten van berk en essen tot eiken, en één of twee gedempte kleuren in het textiel.
Er is nog een praktische reden waarom die lichte vlakken werken, en die heeft met stand van de zon te maken. Op negenenvijftig graden noorderbreedte, de breedte van Stockholm, komt het licht in de winter onder een lage hoek naar binnen en valt het dus vooral op de wanden en het plafond, niet op de vloer. Een lichte muur is daar het vlak dat het meeste doet. In een Nederlandse kamer werkt hetzelfde principe in de maanden november tot februari. Hoe je zo'n neutraal palet interessant houdt staat in neutrale kleuren hoeven niet saai te zijn, en het werk dat structuur daarbij doet in textuur zonder kleur.
Wat je hiervan in een Nederlandse kamer overneemt
Vier dingen zijn overdraagbaar, ook zonder poolwinter.
Het eerste is het licht. Verdeel het over meerdere punten op verschillende hoogtes en zet ze laag, want licht dat vanaf 2,60 meter naar beneden valt is precies het soort licht waar deze traditie vanaf wilde. Drie tot vijf lichtpunten in een gemiddelde woonkamer is een werkbaar aantal; de opbouw daarvan staat in woonkamer verlichten, en wat je in de donkere maanden extra kunt doen in de donkere maanden.
Het tweede is de vlam. Kaarslicht is de enige lichtbron die beweegt, en dat is precies waarom een kamer er anders van wordt. Een windlicht van rond de 28 cm hoog, zoals de Sloane in mangohout met amberkleurig glas, staat op een salontafel hoog genoeg om op te vallen en laag genoeg om overheen te kijken. Hoeveel kaarsen een kamer aankan staat in kaarslicht in de woonkamer.
Het derde is textiel in lagen. Eén plaid over een leuning en twee kussens doen meer voor de temperatuur van een kamer dan een extra meubelstuk. Een plaid van 140 bij 180 cm zoals de Gabriella in natural is groot genoeg om onder te zitten in plaats van alleen te draperen, en dat onderscheid is precies waar het hier om gaat. In sierkussens en plaids staan de formaten naast elkaar.
Het vierde is hout dat je kunt zien en voelen. Niet als volledige houten wand, maar als terugkerend materiaal in poten, bladen, kaders en lampvoeten. Hoe je hout combineert met steen, glas en stof staat in materialen combineren.
Waar de stijl ophoudt
Scandinavisch wonen wordt vaak op één hoop gegooid met minimalisme en met japandi, en dat levert bij het inrichten misverstanden op.
Minimalisme streeft naar zo min mogelijk. Deze traditie streeft naar zo goed mogelijk bruikbaar, en dat is iets anders: er mogen boeken op de kast staan, er ligt textiel over de bank, en een kamer die er bewoond uitziet is geslaagd en niet slordig.
Met japandi is de verwantschap echt, want de Scandinavische helft van die naam is precies deze traditie. De Japanse invloed brengt het aantal objecten verder terug en geeft leegte een eigen betekenis; die volledige uitleg staat in japandi: waar de stijl vandaan komt. Hoe de waardering voor slijtage en onregelmatigheid daarin past is een apart verhaal, en dat staat uitgewerkt in wabi-sabi in huis.
Blijft over waar deze stijl in de praktijk vastloopt. Een kamer die alles licht en alles glad houdt wordt kil, en dat is de veelgemaakte fout: het beeld overnemen zonder de wol, het hout en de kaarsen die er in de oorspronkelijke huizen bij hoorden. Die dingen zijn geen versiering achteraf; ze waren de reden dat de rest zo licht mocht zijn.
