Japandi: waar de stijl vandaan komt en wat hem herkenbaar maakt

Wat je als eerste opvalt is wat er niet staat

Je stapt een woonkamer binnen en het duurt even voordat je doorhebt waarom het er stil aanvoelt. De vloer is hout, warm en mat. Er staat een lage bank in ongebleekt linnen, een salontafel zonder glans, en op die tafel ligt één schaal. Verder niets. Aan de wand hangt één ding, iets links van het midden.

Het licht komt uit twee lampen die allebei laag staan. Achterin ademt een tak in een aardewerken vaas mee met de tocht van de deur.

Dat is de eerste indruk van een japandi-interieur, en die indruk komt niet van een aankoop maar van een reeks weglatingen. De schaal Lotus van 36 cm doorsnede en 10,5 cm hoog doet op zo'n tafel het werk van vijf kleinere objecten, precies doordat er verder niets naast ligt. Wat de stijl bij elkaar houdt zijn de keuzes die eronder liggen, en die zijn ouder dan de naam.

Twee tradities die al naar elkaar keken

Japandi is een samentrekking van Japans en Scandinavisch, en als woord is het jong: het duikt pas rond het midden van de jaren tien op in interieurbladen. De verwantschap zelf is veel ouder. Deense en Zweedse ontwerpers uit het midden van de vorige eeuw keken naar Japans houtwerk, naar schuifpanelen en naar meubels die hun constructie lieten zien, en vonden daar dezelfde afkeer van versiering die ze zelf nastreefden.

Uit Japan komt de soberheid, met twee begrippen die je in de kamer terugziet. Wabi-sabi is de waardering voor wat onregelmatig, gebruikt of verouderd is: een glazuur dat niet overal gelijk is, een houtnerf met een kwast erin. Ma is de leegte tussen dingen, opgevat als iets dat zelf betekenis draagt en niet als ruimte die nog gevuld moet worden.

Uit Scandinavië komt de warmte. Lange donkere winters leverden een woontraditie op met veel hout, wol, kaarslicht en zitplekken die dicht bij elkaar staan. Losse kussens, plaids, een lamp naast elke stoel.

Leg die twee naast elkaar en je krijgt een kamer die tegelijk streng en aangenaam is. De Japanse kant houdt het aantal objecten laag, de Scandinavische kant zorgt dat het geen wachtkamer wordt.

Je ziet die dubbele afkomst het duidelijkst in een ruimte waar allebei de tradities iets te zeggen hebben: een eethoek van vier bij vier meter met één lange tafel, stoelen met een zichtbaar houten frame, een linnen gordijn tot op de vloer en één hanglamp boven het midden. De tafel is Scandinavisch van maat, het gordijn en de lege wand ernaast zijn Japans van gedachte.

Materialen: mat, tastbaar en met een zichtbare herkomst

Materiaal doet in deze stijl meer werk dan kleur. De vaste kern is hout in een lichte tot middendonkere toon, natuurlijk textiel als linnen, katoen en wol, en steenachtige materialen als keramiek, marmer of travertin. Papier en bamboe komen erbij in lampenkappen en manden.

De gemene deler is mat. Hoogglans, chroom en spiegelend zwart glas vallen buiten het palet, want ze weerkaatsen het licht in plaats van het vast te houden. Een combinatie van twee materialen in één object is typisch: de tafellamp Peyton van 32 cm hoog zet een conische eiken bovenkant op een marmeren voet met een diameter van 16 cm, en juist die naad tussen hout en steen is waar het oog blijft hangen.

Materialen die hun ouderdom laten zien passen extra goed. De waxinelichthouders van versteend hout in de maten 9 bij 10,5, 10 bij 15 en 9,5 bij 20,5 cm zijn per stuk anders van tekening, omdat het materiaal in de grond is ontstaan en niet in een mal. Drie hoogtes naast elkaar geven de gelaagdheid die één object nooit haalt.

Hoe je hout, steen, glas en textiel in verhouding houdt staat uitgebreider in het stuk over materialen combineren in één kamer.

Een smal palet, met één donkere toon erin

Het kleurbereik is klein: gebroken wit, zand, greige, taupe, warm grijs, en houttinten van essen tot walnoot. Daar komt precies één donkere kleur bij, meestal zwart of een heel donker bruin, en die zit in de details. Een zwarte lampvoet, een donker tafelblad, de rand van een dienblad.

De verhouding is ongeveer 60 procent basiskleur, 30 procent een tweede natuurlijke toon en 10 procent die ene donkere accentkleur, dezelfde verdeling als in het artikel over kleuren combineren met 60-30-10. Wat japandi onderscheidt is dat die 10 procent zelden een felle kleur is.

Textiel houdt dat smalle palet leefbaar. Een poef in sheep natural van 51 bij 51 bij 43 cm brengt structuur zonder een nieuwe kleur toe te voegen: bouclé leest van dichtbij als reliëf en van veraf gewoon als beige. Werk zo met drie of vier weefsels in dezelfde tint en de kamer blijft rustig zonder plat te worden.

Laag meubilair, en lucht erboven

Verhoudingen bepalen bij deze stijl meer dan de vorm van de losse meubels. Het meubilair blijft laag: banken met een zithoogte rond 40 tot 42 cm, salontafels van 30 tot 35 cm, dressoirs die zelden boven 80 cm uitkomen. Daardoor blijft de bovenste helft van de wand leeg en lijkt het plafond hoger dan het is.

Horizontale lijnen krijgen de voorkeur boven verticale. Een lange lage kast tegen de wand doet in een japandi-kamer wat een hoge boekenkast in een klassiek interieur doet.

Op de vlakken zelf geldt een simpele maat: laat ongeveer een derde van elk oppervlak leeg. Op een dressoir van 180 cm betekent dat een groep van hooguit 60 tot 70 cm breed, met daarnaast niets. Eén hoog element mag die rust doorbreken, bij voorkeur iets levends of iets dat op iets levends lijkt. Een vaas met witte sakura-bloesems die samen 70 cm hoog uitkomt is zo'n element: de bloesemtak is in Japan het beeld van iets dat maar kort duurt, en dat past bij een stijl die vergankelijkheid als onderdeel van schoonheid ziet. Waarom leeg laten net zoveel werk is als inrichten staat in leeg laten is ook inrichten.

Het verschil met minimalisme

Van buitenaf lijken de twee op elkaar, en in de praktijk zijn ze bijna elkaars tegenpolen op het punt dat telt: hoe ze met imperfectie omgaan.

Minimalisme werkt naar het gladde toe. Witte wanden, verborgen scharnieren, strakke lijnen, en materialen die er nieuw uit horen te zien. Een kras is daar schade. Japandi werkt naar het tastbare toe, met materialen die hun eigen onregelmatigheid meebrengen; een kras in het blad hoort erbij en een glazuur dat aan één kant dikker ligt is de reden dat je het stuk gekocht hebt.

Daar komt de temperatuur bij. Een minimalistische kamer kan koel blijven en dat is soms de bedoeling. Japandi mag dat niet: er hoort wol te liggen, er hoort hout te zijn, er hoort ergens een kaars te branden. Drie zachte materialen in een kamer is ongeveer de ondergrens.

Ook het aantal objecten verschilt. Minimalisme mikt op zo weinig mogelijk. Japandi mikt op zo weinig mogelijk objecten die allemaal iets doen, wat in de praktijk neerkomt op een handvol per vlak: een schaal, een kandelaar, een tak. In het overzicht van dienbladen en schalen zie je meteen welke maten daarvoor werken, want alles onder 25 cm verdwijnt op een groot blad.

Een laatste verschil zit in de tijd. Een minimalistisch interieur is af op de dag dat het klaar is. Een japandi-interieur rekent erop dat het hout donkerder wordt, dat het linnen zachter valt en dat de kamer over vijf jaar beter is dan nu.