Eén ruimte, drie taken
Begin met vaststellen wat er waar gebeurt, want dat bepaalt de hoeveelheid licht per zone.
Boven het aanrecht wordt gesneden en gelezen: daar is scherp, gericht licht nodig, rond de 300 tot 500 lux op het blad. Aan tafel wordt gegeten en huiswerk gemaakt: 150 tot 300 lux, en het licht komt van boven. In de zithoek wordt gepraat en televisiegekeken: 100 lux gemiddeld is genoeg, verdeeld over meerdere lage bronnen.
De fout die bijna iedereen maakt, is die drie behandelen als één ruimte met één lichtniveau. Dan krijg je een keuken die te donker is of een zithoek die aanvoelt als een wachtkamer.
Werklicht boven het aanrecht, en niet verder
Het aanrecht is de enige plek in de ruimte waar felheid gewenst is. Houd dat licht daarom strak begrensd.
Onderbouwverlichting onder de bovenkasten werkt het best, omdat het licht van voren op het blad valt in plaats van via je eigen schaduw. Zit er geen bovenkast, dan doen enkele gerichte spots in het plafond hetzelfde, mits ze recht boven de voorrand van het blad hangen en niet boven het midden.
Wat je vermijdt is een rij spots die van de keuken doorloopt tot boven de bank. Dat is één schakelgroep die alles tegelijk fel maakt en waar je de rest van de avond niets aan hebt. Meer over de keuken zelf staat in verlichting in de keuken.
De tafel is het anker
De eettafel is het enige punt in een open ruimte waar het licht laag mag hangen, en juist dat maakt hem tot het middelpunt.
Een armatuur met de onderkant tussen 75 en 85 cm boven het blad geeft een lichtcirkel die de tafel afbakent en de rest van de ruimte donkerder laat. Een hanglamp van 80 cm breed en 110 cm hoog in zwart aluminium is daarbij een formaat dat past bij een tafel vanaf ongeveer twee meter; kleiner en het verdwijnt in de ruimte.
Zorg dat deze lamp op een eigen schakelaar zit en dimbaar is. Dat is de lamp die tijdens het eten alleen aan kan staan, en dat ene beeld, een verlichte tafel in een verder schemerige ruimte, is precies waar een open woonruimte het mooist is.
De zithoek werkt met lage bronnen
Hier gaat het om meerdere kleine bronnen op verschillende hoogtes, niet om één sterke.
Een vloerlamp naast de bank op ongeveer 1,60 tot 1,70 meter brengt licht op gezichtshoogte van wie zit. Een vloerlamp met glazen veren en een marmeren voet van 168 cm doet dat en is tegelijk een object dat overdag ook staat te wezen.
Daarnaast één of twee tafellampen op dressoir en bijzettafel. Een tafellamp van 61 cm hoog met glazen bollen en een marmeren voet op een dressoir zet een warm punt tegen de wand, wat de ruimte optisch afsluit aan die kant.
Een kaars of windlicht op de salontafel is de laagste laag en de goedkoopste. In een open ruimte telt die meer dan in een gesloten kamer, omdat er zoveel meer volume te vullen is.
Schakelgroepen zijn belangrijker dan de lampen
Dit is het punt waarop een open woonruimte staat of valt, en het gaat niet over armaturen.
Je wilt minstens drie groepen kunnen bedienen: keuken, tafel, zithoek. Zitten die op één schakelaar, dan is er 's avonds maar één stand mogelijk en staat de keuken vol licht terwijl er niemand kookt.
Bij een verbouwing is dat een kwestie van bekabeling en kost het bijna niets extra. Achteraf zijn er twee routes: een elektricien die de groepen splitst, of slimme lampen en stekkers die je per zone schakelt. Die tweede optie is rommeliger maar werkt, mits je één bedieningsmanier kiest en het niet verspreidt over vijf apps.
Houd daarnaast de kleurtemperatuur gelijk over de hele ruimte: 2700 kelvin voor tafel en zithoek, en hooguit 3000 boven het aanrecht. Hoe je die lagen binnen één kamer combineert, staat in plafondlamp en sfeerlicht combineren.
Reflecties: wat er in een open ruimte terugkaatst
Een open ruimte heeft meer glanzende oppervlakken dan een gesloten kamer: keukenfronten, een televisiescherm, glazen kastdeuren en lijsten aan de wand.
Alles wat glas heeft, kaatst de lamp erin terug. Een schilderij met glas tegenover een felle hanglamp laat vooral die lamp zien in plaats van het werk. Verplaats dan de lijst of dim de lamp; en houd het glas schoon, want stof op glas verstrooit licht en maakt de reflectie juist waziger. Hoe je dat zonder strepen doet, staat in fotolijstglas reinigen.
Hetzelfde geldt voor de televisie. Een lamp die recht tegenover het scherm staat, zie je de hele avond in beeld terug.
De volgorde waarin je het aanpakt
Als je opnieuw begint of een bestaande situatie wilt verbeteren, werkt deze volgorde het snelst.
- Zet eerst de tafel goed. Eén dimbare bron laag boven het blad, op een eigen schakelaar.
- Dan het aanrecht, gericht en begrensd.
- Daarna de zithoek, met twee of drie lage bronnen op verschillende hoogtes.
- Kijk pas als laatste naar het plafond. Vaak blijkt de algemene verlichting die je dacht nodig te hebben, overbodig.
De indeling van de ruimte zelf, met kleed en bankrug als scheiding, is een verhaal apart; dat staat in zones maken in een open woonruimte. En wat de overgang tussen koken en zitten verder bepaalt, van zicht op het aanrecht tot geluid, staat in als de keuken deel is van de woonkamer. Zoek je op maat in plaats van op model, dan staan die per armatuur vermeld bij de verlichting.
