Ra, CRI en R9: drie getallen op dezelfde doos
Kleurweergave beschrijft hoe goed een lichtbron kleuren laat zien vergeleken met daglicht. De schaal loopt van 0 tot 100.
- Ra is het getal dat op Europese verpakkingen staat. Het is het gemiddelde van acht gestandaardiseerde testkleuren, R1 tot en met R8, allemaal pasteltinten.
- CRI is de Engelse term voor hetzelfde getal. Staat er CRI 90 of Ra 90 op de doos, dan is dat dezelfde waarde.
- R9 is de negende testkleur: verzadigd rood. Die telt niet mee in het gemiddelde. Een lamp met Ra 82 kan een R9 hebben die tegen nul aan zit, en dat is precies de reden dat rode en terracotta objecten onder goedkope led dof staan terwijl het getal op de doos in orde lijkt.
Daglicht en de oude gloeilamp gelden per definitie als 100. Sinds september 2021 moeten huishoudelijke ledlampen in de EU minimaal Ra 80 halen. Dat is een wettelijke ondergrens, geen kwaliteitsaanduiding.
Het verschil is niet theoretisch. Een boekenstandaard van acryl in terracotta rood van 26,5 bij 24 cm is hoogglans en verzadigd; onder een lamp met een lage R9 gaat dat rood richting bruin en verliest het object de diepte waar het om gekocht is. Onder een lamp met Ra 90 of hoger blijft het rood.
Welke waarde je per ruimte nodig hebt
| Ruimte of toepassing | Ra-waarde | Waarom |
|---|---|---|
| Zithoek en woonkamer | 90 of hoger | Textiel, hout en aardetinten vormen daar het grootste kleurvlak |
| Boven de eettafel | 90 of hoger | Eten en gezichten zijn de twee dingen waar lage kleurweergave het snelst opvalt |
| Keukenwerkblad | 90 of hoger | Je beoordeelt er kleur van voedsel bij het snijden en garen |
| Spiegel in de badkamer | 90 of hoger | Huidskleur onder Ra 80 leest vaal, ongeacht de kelvinwaarde |
| Werkplek en thuiskantoor | 90 of hoger | Schermkleur en papier naast elkaar vragen een neutrale bron |
| Hal, gang, trap | 80 volstaat | Je loopt er doorheen en beoordeelt er niets |
| Kast, berging, meterkast | 80 volstaat | Functioneel licht, geen kleurbeoordeling |
| Buitenlamp bij een pad | 70 tot 80 | Oriëntatie, geen kleur |
Samengevat voor de begane grond van een woonhuis: Ra 90 in elke ruimte waar je zit of werkt, Ra 80 in alles waar je alleen doorheen komt. Het prijsverschil tussen een Ra 80 en een Ra 90 ledlamp is klein en het aantal lampen per kamer meestal beperkt.
Bij armaturen met een vaste, ingebouwde ledmodule staat de Ra-waarde op het armatuur zelf en kun je hem later niet meer veranderen. Controleer dat dus vóór aanschaf. Bij een hanglamp met melkwit glas in een copper messing frame van 62,5 cm doorsnee zit er een gewone fitting in, dus daar bepaalt de lamp die je erin draait de kleurweergave, en die kun je later alsnog vervangen.
Welke kleuren als eerste dof worden
Lage kleurweergave treft niet alle kleuren even hard. Dit is de volgorde waarin het misgaat.
| Kleur of materiaal | Wat er gebeurt onder Ra 80 |
|---|---|
| Verzadigd rood, terracotta, roest | Verliest verzadiging en trekt naar bruin; dit is het R9-effect |
| Warm hout, noten, kersen | De warme ondertoon verdwijnt en de nerf vlakt af |
| Messing, koper, brons | Leest als geelgrijs metaal in plaats van als warm metaal |
| Groen, van olijf tot planten | Wordt bleker en schuift richting grijsgroen |
| Huidskleur | Oogt vaal, vooral in de wangen |
| Oker, mosterd, curry | Vervlakt tot een vuil geel |
| Blauw, grijs, wit | Verandert nauwelijks zichtbaar |
Dat laatste rijtje verklaart waarom het probleem zo lang onopgemerkt blijft in een interieur dat vooral uit wit, grijs en beige bestaat. Zodra er verzadigde kleur bij komt, wordt het zichtbaar. Een vloerkleed van 200x300 cm in coffee met 80 procent viscose heeft een zijdeachtige glans die de warme ondertoon van het weefsel laat oplichten; onder een lamp met lage kleurweergave blijft daar een grijsbruin vlak van over.
Vaststellen zonder meetapparatuur
De Ra-waarde staat bijna altijd op de lamp of de verpakking, meestal klein en naast het lumengetal. Zoek naar Ra, CRI of de aanduiding groter dan 90.
Ontbreekt die informatie, dan zijn er drie praktische controles.
- De rode test. Leg een verzadigd rood of terracotta voorwerp onder de lamp en daarna bij het raam. Blijft het rood in beide gevallen rood, dan zit de kleurweergave goed. Wordt het onder de lamp bruinig, dan is de R9 laag.
- De twee-lampen-test. Zet twee lampen naast elkaar aan op hetzelfde vlak. Verschillen ze zichtbaar in kleurweergave, dan zie je dat aan het hout of het textiel eronder, niet aan de witte wand.
- De houttest. Leg een stuk eiken of noten onder de lamp. Onder een goede bron zie je twee tinten in de nerf, onder een slechte één.
Gebruik voor deze tests geen wit papier. Wit ziet er onder vrijwel elke lichtbron acceptabel uit; het probleem zit in de verzadigde kleuren. Dit is ook de reden dat een verfkleur die je op een staal beoordeelt 's avonds anders uitpakt dan overdag.
Wat een hoge Ra niet oplost
Kleurweergave is één van vier waarden en de andere drie blijven staan.
Lumen. Ra zegt niets over hoeveel licht een lamp geeft. Bij te weinig licht neemt de waargenomen verzadiging sowieso af, ook bij Ra 95. Een donkere kamer met dure lampen blijft een donkere kamer.
Kelvin. Kleurtemperatuur en kleurweergave zijn losse getallen. Een lamp van 2700 kelvin met Ra 80 en een van 2700 kelvin met Ra 95 hebben dezelfde lichtkleur en laten kleuren totaal verschillend zien. Welke kelvinwaarde in welke ruimte hoort, staat in het overzicht van kleurtemperatuur per kamer.
Dimstand. Diep dimmen verlaagt het lichtniveau zo ver dat kleuren hoe dan ook verzadiging verliezen. Dat is geen defect van de lamp maar van het oog, dat bij weinig licht overschakelt op staafjes die geen kleur zien. Meer daarover in dimmen in huis.
Het oppervlak zelf. Een matte muur en een glanzende lak reageren verschillend op dezelfde bron. Glans kaatst de lichtkleur terug, mat toont de eigen kleur van de verf.
En de bundelvorm doet mee: een spot legt kleur in één plas neer, een diffuse bron verdeelt hem. Welke bron waarvoor bedoeld is, staat in het verschil tussen peertje, spot en strip. Los je de kleurweergave in één keer op, vervang dan de lampen in de zithoek en boven de tafel en laat de rest staan; het verlichtingsaanbod vermeldt per armatuur of er een losse fitting in zit.
Bekijk alle verlichting
Bekijk de collectie
