Zilver en zilverkleurig metaal: vragen over aanslag

Waarom wordt zilver zwart terwijl messing bruin wordt?

Omdat het een andere reactie is. Messing verkleurt door zuurstof; zilver verkleurt door zwavel.

Zilver is vrijwel ongevoelig voor zuurstof, maar het reageert wel met zwavelverbindingen in de lucht. Het resultaat is zilversulfide: eerst een gele waas, dan bruin, dan blauwzwart. Vandaar dat een zilveren kandelaar in een half jaar tijd van glanzend naar donker kan gaan terwijl een aluminium kandelaar in zilverkleur van 33 cm op hetzelfde dressoir onveranderd blijft staan.

Die zwavel komt uit meer bronnen dan je zou denken. Eieren, uien, mosterd en mayonaise leveren hem direct. Wol, rubber elastiekjes, latexverf, karton en oud krantenpapier geven hem langzaam af aan de lucht. Aardgas en luchtvervuiling doen de rest. Een zilveren schaal in een kast met een wollen deken erin loopt daarom sneller aan dan hetzelfde stuk op een open plank.

Het belangrijkste verschil met messing zit in wat die laag doet. Patina op messing sluit het metaal eronder af en is daarmee een beschermlaag die je mag laten zitten. Zilversulfide beschermt niet: de laag blijft groeien en wordt donkerder zolang er zwavel in de lucht zit. Bij zilver is de keuze om niets te doen dus een andere keuze dan bij messing.

Moet ik die aanslag weghalen, of mag hij blijven zitten?

Eerlijk antwoord: het mag blijven zitten, en het kost je niets behalve het uiterlijk. Aanslag vreet niet door zoals roest; het is een oppervlaktelaag die je op elk moment nog kunt verwijderen.

Wat het wel kost, is elke keer dat je hem weghaalt. Poetsen verwijdert de sulfidelaag inclusief de flinterdunne laag zilver waar hij uit ontstaan is. Bij massief zilver is dat te verwaarlozen; je kunt een lepel honderd jaar poetsen zonder dat er iets van overblijft dat je ziet.

Bij verzilverd is het een aftelsom. Een verzilverde laag is doorgaans een paar micrometer dik, en die is op de randen en de handvatten het eerst weg. Zodra dat gebeurt zie je roze of geel doorschemeren, want daaronder zit koper, messing of nikkel. Dat is niet te herstellen zonder het stuk opnieuw te laten verzilveren.

De praktische lijn: poets verzilverd hoogstens een paar keer per jaar en gebruik een zilverpoetsdoek in plaats van pasta zodra de aanslag nog licht is. Zo'n doek is geïmpregneerd en werkt zonder schuren. Pasta bewaar je voor stukken die echt zwart zijn.

En één ding nooit, hoe vaak het ook wordt aangeraden: tandpasta. Die bevat schuurmiddel en zet fijne krassen in het oppervlak die daarna elk daglicht vangen. Hetzelfde geldt voor schuursponsjes en voor de vaatwasser, waar zout en het contact met roestvrij staal in dezelfde korf zwarte vlekken veroorzaken.

Werkt de truc met aluminiumfolie en soda echt?

Ja, chemisch gezien werkt hij. En nee, hij is niet voor elk stuk geschikt.

De methode: bekleed een schaal met aluminiumfolie, leg het zilver erop zodat het het folie raakt, strooi er een eetlepel soda overheen en giet er kokend water bij. Binnen een minuut trekt de zwarte laag weg. Het zwavel verhuist van het zilver naar het aluminium, dat er zelf dof van wordt.

Het voordeel is echt: er gaat geen zilver verloren, het gaat snel, en het komt in reliëf en gravures waar een doek nooit komt.

De nadelen zijn even echt, en ze worden zelden genoemd.

• Het haalt ook het donker uit gravures en reliëf weg, en juist die schaduw geeft een bewerkt oppervlak diepte. Wat overblijft is een vlak, wat egaal ogend stuk.
• De afwerking wordt vaak iets matter en witter dan met poetsen, omdat het oppervlak microscopisch ruwer terugkomt.
• Kokend water is riskant voor alles wat gelijmd is, voor holle stelen die volstromen, en voor stukken met steen, parelmoer of hout eraan.
• Op een gelakt of behandeld oppervlak werkt het niet en het kan de laklaag aantasten.

De verstandige toepassing is dus smal: massieve, onbewerkte, onbehandelde stukken die echt zwart zijn. Voor een bewerkte kandelaar of een verzilverd stuk met een houten greep pak je de doek.

Voorkomen scheelt hoe dan ook het meeste. Berg zilver op in een anti-aanslagdoek of een gesloten zakje met silicagel, houd het uit de badkamer, en bind bestek nooit met elastiekjes bij elkaar; rubber is een van de sterkste zwavelbronnen in huis. Zilver dat regelmatig gebruikt en afgewassen wordt, loopt merkbaar trager aan dan zilver dat een jaar in een la ligt.

Hoe zie ik of iets massief zilver is of verzilverd?

Vier controles, in volgorde van betrouwbaarheid.

Kijk eerst naar het stempel. De aanduiding 925 of sterling betekent massief zilver. EPNS, silver plated, verzilverd of A1 betekent een laagje over een ander metaal. Geen stempel bewijst niets, want veel decoratieve stukken worden nooit gestempeld.

Houd er dan een magneet tegenaan. Zilver is niet magnetisch. Blijft de magneet hangen, dan zit er staal of ijzer onder en is het in elk geval geen massief zilver.

Voel het gewicht. Zilver is zwaar, zwaarder dan aluminium of verzilverd blik van hetzelfde formaat. Dat verschil is verrassend goed te voelen zodra je twee objecten naast elkaar oppakt.

Kijk als laatste naar de slijtplekken: de rand van een voet, de bovenkant van een greep, de plek waar het stuk over de plank schuift. Schemert daar iets roze of geels doorheen, dan kijk je naar het koper of messing onder een versleten verzilverde laag.

En als het gewoon zilverkleurig metaal is?

Dan verandert de hele routine, en meestal in je voordeel. Chroom, nikkel, roestvrij staal en aluminium lopen niet aan door zwavel, en zilverpoets is er ronduit schadelijk voor: die haalt bij een dun opgebrachte laag de afwerking plaatselijk weg en laat glimmende vlekken achter die er niet meer uit gaan.

Voor die stukken is een droge microvezeldoek de standaardbehandeling. Zit er vet of kaarsvet op, gebruik dan een uitgeknepen doek met een druppel afwasmiddel en droog meteen na, zonder water in naden of rond schroeven te laten staan.

Twee praktische uitzonderingen. Een decoratieve klok van aluminium, ijzer en nikkel op een standaard heeft reliëf, en daarin blijft poetsmiddel achter als een lichte streep die na het drogen meer opvalt dan de doffe tint die je wilde weghalen; gebruik daar een zachte kwast of tandenborstel en niets nats. En een spiegelend gepolijst object, zoals het decoratieve object Beary van 16 bij 25 cm, toont elke veeg en elke vingerafdruk. Dat is geen aanslag maar vet, en een droge doek volstaat.

Dof chroom is trouwens bijna altijd kalk en geen aantasting: warm water met een scheutje schoonmaakazijn lost dat op.

Neem de metalen objecten verder gewoon mee in de ronde uit de onderhoudskalender per seizoen, dan komt aanslag nooit verder dan de gele fase. In de woonaccessoires staat per object waar het van gemaakt is, en dat is de informatie waar deze hele keuze op rust.