De kamer heeft al lijnen voordat er iets in staat
Op een verhuisdag staat een kamer leeg en lijkt hij onbeschreven. Dat is hij niet. Er loopt een plint rond, op een handbreedte boven de vloer. De onderdorpel van het raam ligt op een hoogte die je zonder te meten herkent, omdat hij in de meeste Nederlandse huizen rond dezelfde plek zit. Boven de deur eindigt het kozijn op 231 centimeter, een maat die niemand kiest en die overal terugkomt. De lichtschakelaar zit op ruim een meter, de stopcontacten net boven de plint.
Die lijnen zijn door anderen bepaald, jaren voor je er woonde, door bouwbesluiten en gewoontes van aannemers. En ze blijven er liggen zodra de verhuiswagen weg is. Alles wat je in de kamer zet, wordt door je oog aan die lijnen afgemeten, zonder dat je daar toestemming voor geeft.
Wat opvalt als je ze eenmaal ziet: ze lopen niet door. De plint stopt bij de meterkast. De radiator hangt onder het raam op zijn eigen hoogte en trekt zich van de rest niets aan. Waar een verlaagd plafond begint, komt er ineens een lijn bij die er in de rest van het huis niet is. In veel woningen zijn de stopcontacten en schakelaars bovendien in twee verschillende jaren aangebracht, dus zitten ze op twee verschillende hoogtes; hoe dat eruitziet en wat je eraan kunt doen staat in lichtschakelaars en stopcontacten.
Een kamer is dus geen leeg vlak met een paar toevallige onderbrekingen. Het is een raster dat op sommige plekken strak is en op andere plekken rafelt.
Waarom zoveel meubels op dezelfde hoogte eindigen
Meet een keer de bovenkanten in je woonkamer op. De lijst is korter dan je verwacht. Een eettafel houdt op rond 75 centimeter, een bureau ook. Een dressoir zit daar iets boven, een bankrug schommelt rond de tachtig. Een zitvlak ligt tussen de 43 en 48. Een keukenblad staat op negentig.
Dat is geen mode en geen afspraak tussen fabrikanten. Het is het lichaam. Een blad ligt op de hoogte waarop je onderarm er vlak op rust, een zitting op de hoogte waarop je voet de grond raakt, een keukenblad op de hoogte waarop je met gestrekte polsen kunt snijden. Meubels uit heel verschillende stijlen en heel verschillende decennia komen daardoor op vrijwel dezelfde hoogte uit.
Het gevolg is te zien in elke kamer waar iemand zonder plan heeft ingericht en het er toch geordend uitziet. Op de hoogte tussen ruwweg 75 en 80 centimeter ligt een band van bladen en rugleuningen die als een tweede vloer door de ruimte loopt. Alles wat je vervolgens neerzet, staat op dat niveau te beginnen: de lamp, de vaas, de stapel boeken. Het dressoir Langford met een keramisch travertineblad, 120 centimeter breed en 77 hoog, voegt zich daarmee vanzelf naar de eettafel ernaast, ook al is het een ander meubel in een ander materiaal.
Die tweede vloer verklaart ook waarom een kamer met alleen lage meubels rusteloos aanvoelt. Er is dan wel een vloer en wel een plafond, maar de band ertussen ontbreekt, en het oog heeft niets om op te landen tussen 40 en 200 centimeter.
Twee dingen doen niet mee. De radiator onder het raam zit lager dan de band en houdt zich aan de vensterbank. En een televisie hangt tegenwoordig aan de muur op een hoogte die door het zicht vanaf de bank is bepaald en niet door een meubel, waardoor hij als losse lijn in de wand blijft hangen. Hoe die losse randen samen een onrustig beeld maken, staat in waarom je kamer vol oogt terwijl er weinig staat.
Verticaal ligt het raster losser
Horizontaal is een kamer dichtbeschreven. Verticaal is hij bijna leeg.
De verticale lijnen in een gemiddelde woonkamer zijn op één hand te tellen: twee deurposten, de stijlen van het raam, de vier hoeken van de ruimte en de zijkant van een hoge kast. Daartussen ligt muur zonder enige onderbreking, soms meters achter elkaar. Precies daarom trekt één hoog object zoveel aandacht: het legt een nieuwe verticaal in een vlak waar er nauwelijks zijn.
Een spiegel doet dat het duidelijkst. De spiegel Calvo in boogvorm, 55 bij 100 centimeter, met een lijst in faux travertine is smaller dan hij hoog is en zet daarmee twee nieuwe verticale randen in de wand. Hangt hij met zijn zijkant recht boven de rand van het meubel eronder, dan lezen die twee als één doorlopende lijn en wordt het meubel hoger dan het is. Hangt hij een decimeter verschoven, dan zijn het twee lijnen die iets met elkaar te maken lijken te hebben en het toch niet hebben. Meer over de hoogte waarop zoiets hoort te hangen staat in een spiegel op de juiste hoogte hangen, en de rest van het aanbod bij de spiegels.
Niet elk object legt een lijn. De vaas Mara van geborsteld aluminium is 28,5 centimeter hoog en 28,5 centimeter breed, even hoog als breed, en zoiets leest niet als een streep maar als een punt. Een groep van zulke objecten op een dressoir maakt geen verticale ordening; die maakt een rij stippen op de horizontale band. Dat is de reden dat een blad vol ronde vormen rustig blijft en één hoge smalle vorm er meteen uitspringt.
Gordijnen zijn in dit opzicht de sterkste ingreep in een woonkamer, en het valt zelden op omdat ze er altijd al hangen. Een geplooid gordijn is een reeks verticale lijnen naast elkaar, tientallen tegelijk, over de volle hoogte van de wand. Hang je de rail tegen het plafond in plaats van net boven het kozijn, dan verleng je al die lijnen in één handeling.
Waar het raster ophoudt te gelden
In een huis van voor de oorlog klopt bijna niets. Vloeren lopen af, muren staan niet haaks, kozijnen zijn in de loop van een eeuw scheefgezakt. Een kast die je daar met een waterpas plaatst, staat zichtbaar scheef ten opzichte van de plint, en een kast die je met de plint mee laat lopen, staat scheef ten opzichte van de zwaartekracht. Er is geen keuze waarbij het klopt, alleen een keuze welke lijn wint. Meestal is dat de lijn die je het vaakst in beeld hebt.
Onder een schuine wand houdt het raster helemaal op. Daar loopt de bovenkant van de ruimte diagonaal en snijdt hij elke verticaal op een andere hoogte af, waardoor twee identieke kasten naast elkaar ineens twee verschillende objecten worden. Wat daar wel werkt staat in een zolderkamer met schuine wanden.
En dan is er de kamer waarin alles precies uitkomt. Bladen op één hoogte, randen boven elkaar, alles gecentreerd. Zo'n ruimte oogt verzorgd en tegelijk onpersoonlijk, zoals de lobby van een hotel: het raster is er zichtbaar geworden, en dat hoort het niet te zijn. De afweging tussen die twee uitersten staat uitgewerkt in symmetrie of asymmetrie, en wat gebogen vormen met al die rechte lijnen doen in curves versus rechte lijnen.
Het verklaart ook waarom mensen zelden kunnen benoemen wat er in hun kamer niet klopt. Ze zien geen scheve lijn, ze zien een ruimte die niet prettig is. Ga eens in de deuropening staan en kijk met halfdichte ogen alleen naar de bovenranden in de kamer. Meestal springt er dan één ding uit dat los hangt: een plank, een lijst, de bovenkant van een kast die net boven of onder de band uitkomt. Dat ene verplaatsen kost een kwartier en doet meer dan een middag opruimen.
