Stap een: draai het om en voel de voetring
Zet de vaas of de schaal ondersteboven en leg je vinger op de rand waarop hij staat. Die ring is bij vrijwel elk stuk onbewerkt gelaten, omdat het glazuur daar in de oven aan de plaat zou vastsmelten. Precies daar voel je waar je mee te maken hebt.
Is de ring glad en dicht, dan is de scherf gesinterd en neemt hij nauwelijks vocht op. Voelt hij korrelig en droog, zoals een biscuitje, dan is de scherf poreus.
Doe daarna de druppeltest op die ring. Een druppel water die binnen dertig seconden intrekt en een donkere vlek achterlaat, betekent poreus aardewerk. Blijft de druppel staan, dan zit je richting steengoed of porselein. Dat is de hele diagnose, en alles wat hieronder staat, volgt eruit.
Het verschil zit in de baktemperatuur
Aardewerk wordt gebakken op ongeveer 1000 tot 1150 graden. De klei sintert dan nog niet volledig dicht, dus er blijven poriën in zitten en de scherf kan vijf tot vijftien procent van zijn eigen gewicht aan water opnemen. Steengoed gaat richting 1200 tot 1300 graden en komt onder de drie procent uit; porselein gaat nog hoger en blijft onder een half procent.
Glazuur is een laagje glas dat er overheen gesmolten is. Op poreus aardewerk is dat laagje het enige dat het water tegenhoudt, en het zit meestal alleen aan de buitenkant en in de hals. Op steengoed is het vooral decoratief, omdat de scherf zelf al dicht is.
Aan het oppervlak zie je dat terug. De keramische vaas in taupe-zand met reliëf van 25 bij 25 bij 30 cm heeft een dik, glanzend glazuur dat het licht in de holtes van het reliëf vangt. Een mat oppervlak dat als kalk aanvoelt doet dat niet, en daar zit dan ook vrijwel altijd een poreuzere scherf onder.
Poreus materiaal vlekt van binnenuit
Een vlek op aardewerk komt zelden van buiten. Water dat via de onbedekte voetring of via een barstje in het glazuur de scherf in trekt, neemt onderweg mee wat het tegenkomt: kalk uit het leidingwater, zouten uit potgrond, vet van vingers.
Het gevolg is een donkere kring die aan de buitenkant opduikt zonder dat er iets op gemorst is. Bij plantenpotten zie je vaak witte poederige uitslag: opgeloste zouten die door de scherf naar buiten komen en op het oppervlak achterblijven als het water verdampt.
Twee dingen voorkomen dat. Zet poreus aardewerk nooit direct op een houten of stenen blad zonder viltjes of een onderzetter, want de vochtplek zit dan tussen twee materialen in en droogt niet. En laat een poreuze vaas nooit langer dan nodig in een sopje staan; onderdompelen is het snelste recept voor een vlek die er weken over doet om te verdwijnen. Op steen werkt dat overigens net andersom, en die uitleg staat in marmer en natuursteen onderhouden.
Craquelé is bedoeld, tot het vuil vasthoudt
Craquelé is een fijn netwerk van haarscheurtjes in de glazuurlaag, niet in de scherf eronder. Het ontstaat doordat glazuur bij het afkoelen iets sterker krimpt dan de klei, waardoor de laag openscheurt in een patroon. Bij goedkoop servies is dat een fout; bij decoratie is het een gekozen effect.
Kijk naar de ivory vaas met craquelé oppervlak van 27 bij 27 bij 25,5 cm en je ziet het patroon over de hele bol doorlopen, gelijkmatig en zonder ergens uit te waaieren. Zo hoort het eruit te zien.
Praktisch betekent het één ding: die scheurtjes zijn open. Ze houden thee, koffie, stof en zeepresten vast, en dan tekent het patroon zich met de jaren donkerder af. Bij een decoratieve vaas is dat charme, bij iets waar je uit drinkt niet.
Was craquelé daarom nooit in de vaatwasser en laat het niet weken. Neem het af met een licht vochtige doek en droog het meteen na. Bleek en chloor trekken juist in de scheurtjes en laten daar een lichte lijn achter die je er niet meer uitkrijgt.
De ronde die je maandelijks doet
Keramiek vraagt weinig, mits het regelmatig gebeurt. Stof is de grootste vijand, omdat het zich in reliëf en in glazuurscheurtjes ophoopt en daarna met vocht een vaste laag vormt.
- Stof af met een droge, zachte kwast of een plumeau, ook in de holtes van het reliëf.
- Neem daarna af met een uitgeknepen microvezeldoek en lauw water, eventueel met een druppel pH-neutrale zeep.
- Droog altijd na, ook de voetring, en zet het stuk pas terug als de onderkant droog aanvoelt.
- Gebruik geen schuurspons en geen schuurmiddel: glazuur is glas en krast net zo makkelijk.
- Giet nooit heet water in een koud stuk keramiek, want het temperatuurverschil kan het glazuur laten springen.
Bij een vaas met een 3D-reliëf, zoals de Blox in champagne keramiek van 17 bij 17 bij 37 cm, zit het stof vooral in de onderrand van elk vlakje. Een droge kwast van 3 cm breed haalt dat er in een minuut uit; een natte doek smeert het juist uit. Dezelfde volgorde geldt voor gladde en glanzende oppervlakken elders in huis, en die staat in rookglas en hoogglans streeploos schoonmaken.
Water in een vaas is het grootste risico
De meeste schade aan keramiek in huis ontstaat door bloemenwater dat er weken in blijft staan. Het glazuur in de hals loopt zelden helemaal tot de bodem door, dus juist op het diepste punt raakt water de kale scherf.
Gebruik daarom bij poreus aardewerk een glazen of plastic binnenvaasje, of vul de vaas hooguit tot een derde. Ververs het water elke twee tot drie dagen, en zet er bij twijfel liever droogbloemen of zijden takken in.
Blijft er toch een bruine rand achter, laat het stuk dan een nacht staan met lauw water en een half theelepeltje zuiveringszout. Azijn werkt sneller op kalk, maar tast een matte glazuurlaag aan en kan het patroon van craquelé donkerder maken, dus dat blijft een laatste redmiddel op volledig geglazuurd steengoed.
Wat een haarscheur en wat een barst is
Tik met je nagel tegen de rand van het stuk en luister. Een heldere, iets nazingende toon betekent dat de scherf heel is. Een doffe klap zonder nagalm betekent dat er ergens een barst doorheen loopt, ook als je hem niet ziet.
Een haarscheur in alleen het glazuur is cosmetisch en houdt het stuk waterdicht. Een barst door de scherf niet: die lekt langzaam, vaak zo langzaam dat je pas na een week een kring op het dressoir ziet. Zo'n vaas gebruik je vanaf dan droog.
Een chip aan de rand is het minst erg, maar wel de plek waar het glazuur weg is en vocht binnenkomt. Werk hem af met een druppel doorzichtige epoxy en gebruik het stuk daarna alleen nog decoratief. Bij de vazen is dat vaak precies de reden om een stuk naar een plek te verhuizen waar het leeg mag staan.
Bekijk alle vazen
Bekijk de collectie
