Diepte in een kamer: wat een ruimte dieper laat lijken

Een kamer wordt pas diep als iets het zicht onderbreekt

In een lege kamer ziet het oog alles tegelijk. Vier wanden, een vloer, een plafond, en daartussen niets dat aangeeft waar de ene afstand ophoudt en de andere begint. Zo'n ruimte voelt niet ruim maar leeg, en die twee dingen worden vaak door elkaar gehaald.

Wat er verandert zodra er meubels in staan, is niet dat de kamer voller wordt. Er ontstaat een volgorde. Er is iets dat vooraan staat, iets dat erachter staat, en een wand die pas daarna komt. Het oog moet in stappen naar achteren, en die stappen zijn wat een kamer diep laat aanvoelen.

Een kamer met alles tegen de wanden mist die stappen. Alles staat op één afstand, in één rij, en het midden is een gat. Zo'n opstelling ziet er opgeruimd uit op een plattegrond en vlak in het echt, want er valt niets voor iets anders langs.

Dit is ook de reden dat een kleine kamer waarin een fauteuil schuin in de ruimte staat groter aanvoelt dan diezelfde kamer met de fauteuil netjes in de hoek. De schuine stand levert een tweede afstand op tussen de kijker en de wand erachter, en die tweede afstand is de hele winst. Er gaat vloeroppervlak verloren, en toch leest de kamer ruimer.

Het onderbreken hoeft niet massief te zijn. Een glazen object laat het zicht door en markeert toch een afstand: bij het deco object Raniya van glazen staven met een goudkleurige stalen kern, 15 bij 15 centimeter, zie je dwars door de vorm heen wat erachter staat, en dat is precies wat de laag zichtbaar maakt. Wat je erachter ziet krijgt een afstand toegewezen, omdat er iets tussen zit.

In een smalle kamer waar één opening op de andere uitkijkt, gebeurt hetzelfde over een veel langere lijn. Die lijn door twee openingen heen is een apart onderwerp, beschreven in het stuk over doorkijkjes tussen twee kamers.

Lampen op verschillende afstanden splitsen één ruimte in meerdere

Overdag maakt daglicht de hele kamer even helder en verdwijnen de lagen grotendeels. 's Avonds gebeurt het omgekeerde: elke lamp maakt een eigen eiland licht, en het donker daartussen is even zichtbaar als het licht zelf.

Wat je dan ziet is opvallend. Een kamer met één plafondpunt is 's avonds precies één ruimte, gelijkmatig verlicht en zonder enige diepte. Dezelfde kamer met een lamp bij de leesstoel, een lamp op het dressoir en een lamp in de verste hoek leest als een reeks plekken achter elkaar. De ruimte is niet groter geworden, maar het oog heeft nu iets om af te tellen.

De afstand tussen die lichtbronnen doet daarin meer dan hun sterkte. Een staande lamp achterin, zoals de vloerlamp Hasden van 135 cm in mocha mousse, zet een lichtpunt neer op ooghoogte in de verste zone van de kamer. Vanaf de bank kijk je er dwars doorheen, langs alles wat ertussen staat, en die reis is wat je als diepte registreert.

Dat de drie lampen in zo'n hoek niet dezelfde taak hebben, valt de meeste mensen pas op als er eentje uit is. Het verschil tussen een schemerlamp die de kamer draagt, een leeslamp die licht ergens heen stuurt en een lamp die vooral zelf mooi is, staat uitgewerkt in het overzicht van schemerlamp, leeslamp en sfeerlamp.

In huizen met weinig daglicht gedraagt de kamer zich overdag al zoals andere kamers pas 's avonds doen; wat dat met kleur en materiaal doet, is beschreven in het artikel over wonen met weinig daglicht.

Wat vlak vooraan staat, duwt de rest naar achteren

Er is een effect dat fotografen al eeuwen gebruiken en dat in een woonkamer even hard werkt: een object dicht bij de kijker maakt alles erachter kleiner en verder weg.

Je ziet het het duidelijkste bij een salontafel met iets erop dat hoogte heeft. Vanaf de bank staat dat object op nog geen meter afstand, en de hele kamer erachter komt daardoor in een tweede plan te liggen. Zonder dat voorwerp begint de kamer pas bij de tv-wand, met dat voorwerp begint hij bij je knieën.

Een figuratief of sculpturaal object werkt daarin sterker dan een vlak object, omdat het van meerdere kanten iets anders laat zien. Het bronskleurige ornament op een zwarte voet heeft open, gedraaide vormen waar het licht doorheen valt; het oog blijft er even aan hangen en gaat daarna verder de kamer in. Waarom er van zulke figuren maar één per vlak hoort en op welke hoogte ze werken, staat in het artikel over sculpturen en figuren stylen. Meer van die vormen staan bij de decoratieve objecten.

Het effect kent een grens. Zodra het voorwerp op de salontafel zo hoog is dat je erlangs moet kijken in plaats van eroverheen, verdwijnt de diepte weer en zit je tegen een obstakel aan te kijken. De omslag ligt ergens rond ooghoogte in zittende houding, en die grens verschilt per bank.

Ook het gewicht van wat vooraan staat telt mee. Een laag, licht object laat de kamer erachter intact; een breed, donker meubel op korte afstand duwt niets naar achteren maar sluit de kamer af. Waarom twee meubels van gelijke maat totaal anders wegen, staat beschreven in het stuk over visuele zwaarte.

's Avonds krimpt de kamer tot de rand van het licht

Rond het moment dat het buiten donker wordt, verandert een kamer van vorm. De ramen houden op ruimte te suggereren en worden zwarte vlakken, of spiegels waarin de kamer zichzelf herhaalt. Alles wat overdag als achtergrond diende, valt weg.

Wat overblijft is de zone die de lampen halen. Een kamer met licht tot in de verste hoek behoudt zijn diepte; een kamer waar het licht ophoudt bij de salontafel wordt 's avonds een cirkel van een paar meter met donker eromheen. Beide kunnen prettig zijn, en het verschil is niet dat de ene beter is dan de andere. Het is wel merkbaar: mensen gaan in een krimpende kamer dichter bij elkaar zitten.

Er zit iets tegenstrijdigs in dat het donker de kamer ondieper maakt en de lagen tegelijk scherper. Overdag lopen de vlakken in elkaar over en zie je de kamer als één geheel. 's Avonds staat elk verlicht object los in het donker, met een duidelijke afstand ertussen, alsof de ruimte in losse stukken uiteen is gevallen die je één voor één afgaat.

Diezelfde kamer, gefotografeerd, verliest bijna al die diepte. Een lens plet de afstanden tot één vlak en verliest bovendien het verschil tussen licht en donker dat het oog wel maakt. Dat is de reden dat een kamer op een foto vlakker oogt dan hij in werkelijkheid voelt, en waarom een geslaagde inrichting op een kiekje kan tegenvallen; het fenomeen is uitgewerkt in het stuk over waarom foto's van je eigen kamer anders zijn.