's Avonds is het scherm de sterkste lamp in de kamer
Zet in een verder onverlichte woonkamer de televisie aan en kijk niet naar het beeld maar naar de wand ernaast. Die wand kleurt mee. Bij een buitenscène wordt hij blauwwit, bij een gesprek aan een gedekte tafel warm oranje, en bij een sprong naar een nachtscène valt hij vier tellen bijna helemaal weg.
Geen andere lichtbron in een huis doet dat. Een lamp geeft altijd dezelfde kleur en dezelfde hoeveelheid licht, ook als je hem dimt. Een scherm van 65 inch verandert twintig keer per minuut van beide, en het gezicht van iedereen die ernaar kijkt verandert mee.
Daar komt de gewoonte vandaan om alle andere lampen uit te doen zodra de film begint. Dat voelt als sfeer en het is in de kern iets anders: je haalt de concurrentie weg zodat het scherm het enige heldere vlak in de kamer wordt. Wat er daarna gebeurt merkt niemand tijdens het kijken, wel erna. Sta na twee uur op om iets uit de keuken te halen en de gang lijkt fel verlicht terwijl daar één lamp brandt. Je ogen hebben zich al die tijd ingesteld op een kamer die er in feite geen was.
Een licht blad onder het scherm maakt dat wisselen zichtbaar. Het tv-meubel Ritz van 200 cm breed met een keramisch blad in travertin-look vangt de kleur van het beeld op en geeft hem terug als een vage gloed over de hele breedte van het meubel. Op een donkere top zie je dat niet. Het is geen fout van een van beide, maar het scheelt of de onderkant van het scherm in het donker verdwijnt of erin doorloopt.
Wat je ook merkt zodra je erop let: het beeld verlicht mensen van voren en niets anders. Wie op de bank zit heeft een opgelicht gezicht en een rug die volledig in het donker zit, en iemand die achter de bank langs loopt is een silhouet dat pas herkenbaar wordt als hij zich omdraait. In een kamer met alleen lampen gebeurt dat nooit, omdat licht daar van meerdere kanten komt.
Naast een televisie past bijna geen lamp
Loop een willekeurige Nederlandse woonkamer binnen en zoek de lamp die het dichtst bij de televisie staat. Meestal is er geen. De schemerlamp staat aan de andere kant van de kamer, de vloerlamp naast de fauteuil, en het hele stuk wand rond het scherm blijft donker.
Dat is geen slordigheid maar meetkunde. Alles wat naast het scherm licht geeft, komt in dezelfde blikrichting te staan als het beeld, dus je oog moet steeds tussen twee helderheden schakelen. Alles wat tegenover het scherm staat, wordt door het zwarte glas teruggekaatst als een helder ovaal dat over de film heen ligt. En een plafondlamp legt een streep over de bovenrand van het scherm die pas verdwijnt als je een halve meter opzij schuift. Drie mogelijke plekken, drie manieren waarop het misgaat.
Wat wel blijft werken is licht dat naar beneden valt en de wand zelf niet raakt. De vloerlamp Hasden van 135 cm met zijn koepelvormige kap geeft een plas op de vloer en houdt de bron zelf boven je gezichtsveld. Naast een bank die haaks op de tv-wand staat blijft hij daardoor uit de kijklijn, terwijl hij wel genoeg licht geeft om een glas te vinden.
Er is één opstelling waarin dat niet opgaat. Staat de bank tegen dezelfde wand als het scherm, dan kijkt iedereen schuin op het glas en komt elke lamp in de kamer erin terug, ongeacht de hoogte. In die kamers wordt het pas rustig als de bron helemaal uit het zicht verdwijnt, achter een fauteuil of achter een grote plant, en dat idee is verder uitgewerkt in waar je de lamp zelf niet hoort te zien.
Overdag keert het probleem zich om
's Avonds is het scherm de bron, overdag is het een spiegel. In de uren dat er niemand kijkt hangt er een zwart vlak aan de wand waarin de tuin, het raam en de wolken staan, en dat vlak is dan opvallender dan wanneer het aanstaat.
Het slechtste moment is een heldere middag in november. De zon staat dan zo laag dat hij niet meer door het bovenraam maar recht de kamer in schijnt, en op een tv-wand tegenover dat raam betekent dat een felle rechthoek op ooghoogte. Het gevolg is dat de gordijnen dichtgaan op het enige uur van de dag dat er in december nog zon binnenkomt.
Het materiaal van het meubel eronder telt daarin mee, en meer dan mensen verwachten. Het tv-meubel Claridge met zijn omkeerbare blad, keramisch travertin aan de ene kant en zwart glas aan de andere laat dat in één handeling zien. Met de zwarte glaskant boven ligt er onder het scherm nog een reflecterend vlak, en de twee samen lezen als één donkere zone. Draai het blad om en de beige travertinkant onderbreekt de reflectie precies daar waar je oog anders doorschiet. Dezelfde kamer, hetzelfde meubel, ander effect. Zulke bladkeuzes staan bij vrijwel elk model in het aanbod aan tv-meubels vermeld en worden zelden meegewogen.
Een mat oppervlak doet dat werk het beste. Een gekalkte wand achter het scherm, een linnen gordijn opzij en een wollen kleed op de vloer geven het daglicht terug als vlak in plaats van als beeld. Gelakt hout en gepolijst marmer doen het omgekeerde.
In die hoek staat het meeste wat je niet meer ziet
Er is nog iets aan de hand met de meter rond een televisie, en het heeft niets met licht te maken. Het is de plek in de kamer waar spullen blijven liggen zonder dat iemand ze opmerkt.
De reden is dezelfde als hierboven. Je oog gaat naar het helderste of het donkerste vlak, en beide zitten in het scherm. Alles binnen een halve meter daarvan valt in de schaduw van die aandacht: de doos van de soundbar, een tweede afstandsbediening, een oplader, een kaars die vorig jaar is opgebrand. Op elke andere plek in de kamer zou dat opvallen.
Fotografeer de wand met je telefoon en de spullen komen vanzelf terug, want op een klein scherm kijk je niet naar de televisie maar naar het beeld als geheel. Dat is precies de truc die ook wordt gebruikt bij de vijf vragen die bepalen of iets blijft staan of weggaat, en hij werkt hier beter dan waar ook in huis.
Het omgekeerde gebeurt trouwens net zo goed. In veel kamers staat op dat meubel één ding dat er ooit met zorg is neergezet, een vaas of een lage schaal, en dat inmiddels precies zo onzichtbaar is geworden als de oplader ernaast. Niet omdat het lelijk is, maar omdat het aan het zwarte vlak grenst en dus nooit apart wordt bekeken. Een object dat aan de andere kant van de kamer op een dressoir zou opvallen, verdwijnt naast een televisie binnen een paar weken.
Dat verklaart ook waarom stylen rond een tv-wand zo vaak tegenvalt. De hoek krijgt aandacht op één moment, namelijk als je hem inricht, en daarna nooit meer, omdat er sindsdien elke avond iets helderders in diezelfde blikrichting staat.
Wat er dan overblijft is een hoek waar het licht van twee kanten wordt bepaald: overdag door een raam dat je niet verplaatst, 's avonds door een beeld dat je niet regelt. De enige lichtbron in die hoek die je zelf kiest, is de lamp die je er neerzet.
