Watt is geen maat voor licht meer
Watt meet stroomverbruik, niet licht. Bij gloeilampen liepen die twee zo netjes gelijk op dat watt jarenlang dienstdeed als maat voor helderheid. Een gloeilamp van 60 watt gaf ongeveer 700 tot 800 lumen, eentje van 40 watt zo'n 400 tot 470, en 100 watt kwam rond de 1400 uit.
Bij led is die koppeling weg. Dezelfde 800 lumen komt nu uit een lamp van acht of negen watt, en tussen twee ledlampen van gelijk vermogen kan een verschil van dertig procent in lichtopbrengst zitten. De vermelding "vervangt 60 watt" op de doos is marketing en geen norm. Zoek het getal met lm erachter, meestal in kleine letters onder de streepjescode.
Onthoud er één omrekening bij, dan kom je overal mee weg: 800 lumen is de oude 60 watt. Zit je daaronder, dan is het een sfeerlamp. Zit je er ruim boven, dan is het werklicht.
Lumen, lux en de afstand ertussen
Lumen is wat de lamp afgeeft. Lux is wat er aankomt op het vlak waar je iets doet: het aanrecht, de bladzijde, de tafel. Die twee zijn niet hetzelfde, en het verschil zit in afstand en spreiding.
Licht neemt af met het kwadraat van de afstand. Een lamp op één meter boven de tafel geeft daar vier keer zoveel lux als dezelfde lamp op twee meter. Dat is de reden dat een hanglamp die laag hangt zoveel meer doet dan een plafondlamp die twee keer zo ver weg zit, met exact dezelfde lichtbron erin.
De kap speelt ook mee. Een dichte, donkere kap stuurt het licht in twee bundels naar boven en beneden; een lichte, doorschijnende kap spreidt het rondom. Bij de tafellamp Jaylee van 84 cm hoog met een kap van 43 cm doorsnee valt die spreiding over een cirkel van ruim een meter op het dressoirblad. Hetzelfde peertje in een smalle, dichte kap verlicht een derde daarvan.
Richtwaarden per kamer
De getallen hieronder zijn gemiddelde verlichtingssterktes op werkhoogte, zoals ze in de praktijk worden aangehouden.
| Ruimte | Richtwaarde | Waarvoor |
|---|---|---|
| Woonkamer, algemeen | 100 tot 150 lux | rondlopen, praten, televisie |
| Leeshoek of bureau | 300 tot 500 lux | gericht op het blad |
| Eettafel | 150 tot 300 lux | zicht op het bord zonder verhoorlamp |
| Keukenwerkblad | 300 tot 500 lux | snijden en lezen van etiketten |
| Badkamerspiegel | 300 tot 500 lux | scheren, opmaken |
| Slaapkamer | 70 tot 150 lux | genoeg om je aan te kleden |
| Hal en overloop | 100 tot 200 lux | oriëntatie, sleutels, trap |
De grove vertaling naar lumen: vermenigvuldig de gewenste lux met het aantal vierkante meters en tel er ongeveer een derde bij op voor verlies aan wanden, kappen en plafond. Een woonkamer van 30 m² op 150 lux komt dan uit rond de 6000 lumen aan geïnstalleerde lichtbronnen, verdeeld over de hele kamer.
Dat lijkt veel. Dat is het ook, en het verklaart waarom zoveel woonkamers 's avonds donker aanvoelen zonder dat iemand kan aanwijzen waarom.
Waarom één sterke lamp die getallen niet haalt
Je kunt 6000 lumen in één armatuur aan het plafond hangen. Het resultaat is een kamer die tegelijk te fel en te donker is: verblinding recht onder de lamp, harde slagschaduwen op gezichten en hoeken die alsnog wegvallen.
Spreiding doet meer dan sterkte. Vier bronnen van 800 lumen op verschillende hoogtes geven een prettiger beeld dan één van 3200, omdat schaduwen elkaar dan opheffen en het oog minder contrast hoeft te overbruggen. Een hanglamp met drie fittingen van 75 cm hoog en 72 cm breed doet dat binnen één armatuur al: drie kleinere bronnen naast elkaar in plaats van één grote.
Hoeveel punten je nodig hebt en waar ze horen te staan, is een verhaal op zich. Dat staat uitgewerkt in het stuk over een woonkamer verlichten in lichtpunten; hier gaat het alleen over de hoeveelheid licht die er per punt uit moet komen.
Een woonkamer van dertig vierkante meter, doorgerekend
Stel: 30 m², wanden in een lichte kleur, plafond op 2,60 meter, doel 150 lux gemiddeld. Benodigd: ongeveer 6000 lumen.
- Plafond of hanglamp boven de tafel, drie fittingen van 800 lumen: 2400 lumen.
- Vloerlamp in de zithoek, 800 lumen. De vloerlamp Jalinia van 145 cm hoog brengt die bron op ongeveer schouderhoogte, waar hij het gezicht van iemand in de bank raakt in plaats van zijn kruin.
- Twee tafellampen op dressoir en bijzettafel, elk 400 lumen: 800 lumen.
- Leeslamp bij de fauteuil, 600 lumen gericht op het blad.
- Accentlicht, bijvoorbeeld in een kast of op een object, twee keer 200 lumen: 400 lumen.
Totaal: 5000 lumen. Dat is bewust iets onder de 6000, want je zet ze zelden allemaal tegelijk aan, en de verdeling over vijf plekken haalt eruit wat één sterke bron nooit haalt. Wat overblijft is een kamer met meerdere lichtsterktes, waarin je 's avonds kunt kiezen hoeveel je aanzet.
In een kleine ruimte gaat de rekensom anders. Daar is de wand zo dichtbij dat het licht meteen terugkaatst, en kun je met minder toe; het artikel over licht in een kleine hal laat zien hoe weinig er dan nodig is.
Wat de uitkomst verschuift
Vier dingen halen de berekening onderuit als je ze negeert.
Donkere wanden en vloeren. Een witte muur kaatst ruim tachtig procent van het licht terug, een donkere muur soms minder dan tien. In een kamer met diepe kleuren mag je gerust dertig procent meer lumen aanhouden dan de tabel aangeeft.
Plafondhoogte. Bij een plafond van 3 meter of hoger zit de bron verder van het vlak dat je wilt verlichten, en dat kwadraat werkt tegen je. Hang lager of voeg een punt op ooghoogte toe.
Leeftijd. Een oog van zestig heeft ongeveer twee keer zoveel licht nodig als een oog van twintig om hetzelfde te zien. In een huis waar iemand veel leest, is dat geen detail.
Dimmen. Een dimbare lamp mag je aan de bovenkant royaal kiezen, want je haalt het licht er altijd weer af. Dimmen verlaagt trouwens ook de kleurtemperatuur bij veel ledlampen, wat in de avond juist prettig is; welke kelvinwaarde waar hoort, staat in het stuk over kelvin in huis.
Eén ding lost meer lumen niet op: kleuren die dof staan. Dat komt niet door de hoeveelheid licht maar door de kleurweergave van de lamp, en daarvoor kijk je naar de Ra-waarde in plaats van naar lumen. Dat staat beschreven in het artikel over kleurweergave en CRI. Wil je gewoon eerst zien wat er is, dan geeft het overzicht verlichting een beeld van de armaturen waarin deze lumens terechtkomen.
