Wat zie je het eerst bij iemand anders thuis?

Je ruikt een huis eerder dan je het ziet

Nog voordat je een stap in de gang hebt gezet, weet je iets. De deur gaat open en er komt lucht naar buiten die niet naar jouw huis ruikt. Koffie, een hond, een wasmiddel, gebakken uien van gisteren, oud hout, een kaars die net uit is. Je benoemt het niet, je registreert het, en het kleurt alles wat er daarna komt.

Dat werkt maar één kant op. Je eigen huis ruik je al na een paar minuten niet meer, omdat je reukzintuig zich razendsnel aanpast aan een geur die constant aanwezig is. Kom je thuis na een week weg, dan haal je die eigen lucht nog één keer binnen en daarna is hij weg. Een bezoeker heeft die gewenning niet en ruikt dus precies wat jij niet meer kunt controleren. Dat is de reden waarom mensen die net verhuisd zijn zich wél zorgen maken over hoe hun huis ruikt en mensen die er tien jaar wonen niet meer. Wat er wel en niet werkt om daar iets aan te doen staat in geur in huis.

Direct daarna komt temperatuur. Een gang die kouder is dan buiten voelt onbewoond, ook als de woonkamer straks warm blijkt. En dan geluid: of er iets aan staat, of er muziek is, of de deur achter je hard dichtvalt op een kale vloer. Drie zintuigen hebben hun werk gedaan voordat je jas uit is.

Pas daarna begint het kijken, en dat begint niet bij het interieur. Het begint bij de vloer, omdat je in Nederland binnen tien seconden moet beslissen of je schoenen uitgaan. Ligt er een mat, staan er andere schoenen, is de vloer hout of tegel: dat zijn de eerste dingen die je scant. Niemand kijkt in die tien seconden omhoog.

De eerste minuut gaat over waar je je spullen laat

De gastheer denkt in die minuut aan koffie. De gast denkt aan zijn jas, zijn tas en zijn telefoon, en hij kijkt rond om te zien waar die dingen naartoe kunnen.

Dat is misschien wel het eerlijkste wat je over een huis te weten komt. In het ene huis is er een haak, of iemand neemt je jas aan en er gebeurt iets mee. In het andere huis wijst de gastheer vaag naar een stoel waar al drie jassen overheen liggen, en je legt de jouwe erbovenop met het idee dat je hem straks van onderaf moet zoeken. Beide huizen kunnen even mooi zijn ingericht. Ze verschillen in of iemand ooit heeft nagedacht over het moment waarop er twee extra jassen binnenkomen. In de entree en de kapstok staat waar dat op vastloopt.

Hetzelfde geldt voor de kleine spullen. Sleutels, een telefoon, een pak in de hand meegenomen. Als er in de hal of naast de deur een blad of een schaal staat, gaat het daarheen; is er niets, dan blijft het in je hand of het verdwijnt in je tas en vind je het later terug. Een schaal van 36 cm doorsnee in natural resin is groot genoeg om dat allemaal tegelijk te vangen en toch geen bak te worden waar alles in blijft liggen. Meer over dat plekje bij de deur staat in een tafeltje en een sleutelschaal in de entree, en bij de dienbladen en schalen zie je welke maten er zijn.

Er zit iets ongemakkelijks aan dit deel van het bezoek. Je bent tien seconden lang bezig met logistiek in het huis van iemand anders, en in die tien seconden vorm je een oordeel dat later moeilijk te herzien is. Het gaat dan niet over smaak. Het gaat over of het huis rekening houdt met iemand die er niet woont.

Zittend kijk je naar een muur die de bewoner nooit ziet

Dan zit je, en verandert alles. Je ogen zakken van ongeveer 165 cm naar iets van 120, en vanaf die hoogte is het een ander huis.

De bewoner heeft zijn kamer waarschijnlijk beoordeeld vanaf de deur, staand, zoals iedereen dat doet; dat is de blik uit de zichtlijn vanaf de deur. De gast zit twee uur op de plek waar de gastheer zelf nooit zit, en kijkt dus twee uur naar de enige wand die nooit is gecontroleerd. Meestal is dat de wand achter de bank waar de bewoner altijd zelf zit: een stopcontact, een kabel die naar boven loopt, de onderkant van een lijst, een lichtplek waar ooit iets anders hing.

Vanaf een zitplek zie je ook onderkanten. De onderste plank van de kast, het stof op de rand van een plint, de rugkant van de televisie, de doos die onder het dressoir is geschoven. Niets daarvan is erg, en toch is het het enige beeldmateriaal dat een gast een hele avond krijgt.

En er is dat ene praktische ding: waar zet je je glas neer. Je zit met een kop koffie in je hand en de salontafel staat net iets te ver, of hij staat vol. Een bijzettafel naast de zitplek lost dat op, en de hoogte doet ertoe: het blad van de bijzettafel Barley met marmeren blad van 45,5 cm zit op 49,5 cm, ongeveer gelijk met de zitting van een bank, zodat je je glas neerzet zonder je om te draaien. Staat er niets, dan houdt iemand zijn kopje een uur lang vast of zet hij het op de grond naast zijn voet.

Wat er een week later nog van over is

Vraag iemand een week na een bezoek wat hij zich van het huis herinnert, en er komen zelden meubels. De bank komt bijna nooit terug. De kleur van de muur soms, en dan nog vaag.

Wat wel blijft hangen, is meestal één object en één sfeer. Het object is het ding dat je hebt aangeraakt of dat op ooghoogte stond terwijl je zat: een sculptuur die je hebt opgepakt en die zwaarder bleek dan hij eruitzag, zoals een marmeren knoop van 26x20x9 cm op een salontafel, of iets waar een verhaal aan vastzat dat je hebt gevraagd. Dingen die je alleen kunt bekijken en niet aanraken, verdwijnen sneller.

De sfeer is bijna altijd licht. Mensen onthouden of een kamer warm en zacht verlicht was of dat er één lamp aan het plafond brandde, ook als ze niet kunnen benoemen waar dat aan lag. Ze onthouden ook of ze het koud hadden.

En dan is er nog een derde categorie, die niemand hardop noemt: of het huis van iemand was. Een muur met foto's van mensen die je niet kent, een verzameling die duidelijk in jaren is opgebouwd, een boek dat openligt op de bladzijde waar iemand gebleven is. Die dingen zijn per definitie niet te kopiëren, en ze wegen zwaarder dan alle bewuste keuzes bij elkaar. Waar dat gevoel precies vandaan komt is uitgewerkt in wat een kamer persoonlijk maakt.

Er zit iets grappigs in dit hele lijstje. Het bevat nauwelijks iets waar een gast zich aan stoort. Rommel op de eettafel, een stapel post, een vaatwasser die openstaat: dat ziet iedereen en niemand rekent het iemand aan. Wat wel telt, is of er een haak was, een plek voor je glas en genoeg licht om elkaars gezicht te zien.